Rozwój umiejętności społecznych u dzieci – jak uczyć współpracy, dzielenia się i czekania na swoją kolej w grupie

Co kryje się pod pojęciem „umiejętności społeczne” u dzieci

Kluczowe umiejętności społeczne w wieku 2–10 lat

Umiejętności społeczne u dzieci to cały zestaw zachowań i postaw, które pozwalają funkcjonować w grupie: w rodzinie, przedszkolu, klasie, na placu zabaw. Między 2. a 10. rokiem życia szczególnie ważne są:

• współpraca – robienie czegoś razem z innymi, dzielenie się zadaniami, dogadywanie się co do zasad;
• dzielenie się – zabawkami, przestrzenią, uwagą dorosłego, czasem antenowym w rozmowie;
• czekanie na swoją kolej – w zabawie, w rozmowie, przy korzystaniu z atrakcji;
• komunikacja – proszenie, odmawianie, mówienie o swoich potrzebach, słuchanie innych;
• empatia – zauważanie uczuć innych dzieci i reagowanie na nie (choćby w bardzo prosty sposób);
• samokontrola – hamowanie impulsów, radzenie sobie z frustracją, reagowanie inaczej niż „od razu krzykiem lub biciem”.

Te umiejętności nie pojawiają się nagle. Rozwijają się powoli – od krótkiej wspólnej zabawy z jednym kolegą, przez proste gry z zasadami w przedszkolu, po coraz bardziej skomplikowane układy w grupie rówieśniczej w szkole.

Różnica między „grzecznością” a dojrzałymi umiejętnościami społecznymi

W codziennym języku często mówi się o dziecku, że jest „grzeczne”, gdy:

• jest ciche, nie przeszkadza,
• spełnia polecenia bez dyskusji,
• nie protestuje, nawet gdy coś jest dla niego trudne czy krzywdzące.

Dojrzałe umiejętności społeczne idą dużo dalej niż „bycie cicho”. Obejmują:

• umiejętność powiedzenia „nie” w sposób spokojny i szanujący innych,
• zdolność obrony swoich granic bez agresji,
• negocjowanie zasad zabawy, dzielenia się, współpracy,
• rozwiązywanie konfliktów inaczej niż poprzez bicie, wyzwiska czy ucieczkę.

Dziecko może być bardzo ciche i posłuszne, a jednocześnie mieć słabe umiejętności społeczne – na przykład nie umieć poradzić sobie z odrzuceniem w grupie, nie umieć poprosić o pomoc, odmawiać rówieśnikom, gdy czemuś nie ufa. Celem dorosłego nie jest więc wychowanie „grzecznego” dziecka, tylko dziecka, które potrafi współpracować, szanuje innych i siebie.

Dlaczego umiejętności społeczne wymagają treningu

Dziecko rodzi się z pewnym potencjałem do kontaktu z innymi, ale nie rodzi się z gotowym „oprogramowaniem” społecznym. Nie wie:

• jak prosić o zabawkę, zamiast ją zabierać,
• jak czekać, gdy bardzo czegoś chce,
• jak reagować, gdy ktoś powie „nie”,
• jak odróżnić żart od złośliwości.

Tego wszystkiego uczy się w relacjach z dorosłymi i rówieśnikami. Proces ten wymaga:

• modelowania – dziecko obserwuje, jak dorośli mówią, przepraszają, proszą, rozwiązują konflikty;
• ćwiczenia – wielu powtórek w różnych sytuacjach: w domu, przedszkolu, na podwórku;
• jasnych zasad i ram – dziecko musi wiedzieć, co jest akceptowane, a co nie i dlaczego;
• korekty z szacunkiem – zamiast zawstydzania czy krzyku – krótkie, konkretne wskazówki i wsparcie.

Umiejętności społeczne przypominają naukę czytania czy jazdy na rowerze: nie wystarczy „być wśród ludzi”, potrzebne są świadome wskazówki i praktyka.

Temperament dziecka – punkt wyjścia, nie wymówka

Jedne dzieci są z natury bardziej żywiołowe, impulsywne, głośne. Inne – ostrożne, wycofane, długo obserwują, zanim wejdą do zabawy. To temperament – biologicznie uwarunkowany styl reagowania. Wpływa on na tempo rozwoju umiejętności społecznych, ale go nie determinuje.

U dziecka impulsywnego wyzwaniem będzie:

• czekanie na swoją kolej,
• nieprzerywanie innym,
• opanowanie złości, gdy coś nie idzie po jego myśli.

U dziecka wycofanego trudność pojawi się raczej przy:

• inicjowaniu rozmowy lub zabawy,
• staniu w centrum uwagi,
• bronieniu swoich granic („nie chcę, nie podoba mi się to”).

Rolą dorosłego jest dostosowanie strategii do temperamentu, a nie usprawiedliwianie wszystkiego („on już taki jest”, „ona jest nieśmiała i tyle”). Impulsywnemu dziecku potrzebne są:

• krótsze kolejki,
• ruchowe przerwy,
• zadania, które wymagają współpracy, ale dają dużo działania.

Dziecku wycofanemu przyda się:

• czas na oswojenie się z grupą,
• mniejsze podgrupy zamiast dużego tłumu,
• dorosły, który delikatnie wprowadza je do zabaw.

Jak rozwijają się umiejętności społeczne – etapy od malucha do wczesnej szkoły

2–3 lata – zabawa „obok” i pierwsze próby dzielenia się

Dwulatki i trzylatki najczęściej bawią się obok siebie, a nie jeszcze naprawdę „razem”. Każde dziecko buduje swoje wieże z klocków, ale chętnie obserwuje, co robi sąsiad. Typowe zachowania na tym etapie:

• silne „to moje!” – dziecko nie rozumie jeszcze w pełni idei dzielenia się,
• krótkie wybuchy złości przy zabieraniu zabawki,
• spontaniczne podawanie czegoś innemu dziecku, ale bez utrwalenia tej postawy,
• bardzo ograniczona zdolność czekania (kilka–kilkanaście sekund).

Realistyczne oczekiwania:

• dziecko nie będzie regularnie dzielić się ulubionymi zabawkami,
• nie utrzyma skomplikowanych zasad zabawy,
• będzie często potrzebować wsparcia dorosłego przy rozwiązywaniu konfliktów („teraz ty, potem on”).

Na tym etapie dorosły:

• wprowadza najprostsze zasady: „Najpierw Ania, potem Jaś”,
• prowadzi zabawy naprzemienne jak „a kuku”, turlanie piłki tam i z powrotem,
• używa krótkich komunikatów: „teraz twoja kolej”, „poczekaj, liczmy do trzech”.

4–6 lat – zabawa wspólna, zasady, rosnąca świadomość innych

Między 4. a 6. rokiem życia dzieci zaczynają bawić się wspólnie – w „dom”, „sklep”, „rycerzy”, wymyślają role i scenariusze. Rośnie:

• znaczenie zasad („kto pierwszy, kto drugi”, „kto rządzi zabawą”),
• świadomość uczuć innych dzieci,
• potrzeba przynależności do grupy („oni są moimi przyjaciółmi”).

Typowe zachowania:

• kłótnie o role („ja będę mamą!”, „ja prowadzę!”),
• testowanie zasad ustalonych przez dorosłych („a może jednak można się popchać?”),
• pierwsze próby negocjacji („jak mi dasz klocki, to ja ci dam auto”).

Na tym etapie dziecko:

• potrafi już chwilę poczekać, jeśli rozumie, dlaczego i widzi sens,
• umie przy odrobinie wsparcia dzielić się niektórymi rzeczami,
• zaczyna rozumieć perspektywę innych („on jest smutny, bo nie wygrał”).

Dorosły może wprowadzać:

• prostsze gry z zasadami (kolejka, zmiana ról),
• zadania grupowe: wspólne układanie puzzli, budowanie toru przeszkód,
• rozmowy po konflikcie: „co się stało?”, „jak można inaczej?”.

7–10 lat – złożone zasady, negocjacje, lojalność w grupie

Dzieci w młodszym wieku szkolnym potrafią funkcjonować w bardziej złożonych strukturach społecznych: klasa, drużyna sportowa, kółko zainteresowań. Pojawiają się:

• złożone zasady gier i zabaw (planszówki, gry drużynowe),
• negocjacje – ustalanie reguł, odwoływanie się do sprawiedliwości,
• lojalność – przywiązanie do „swojej paczki”, obrona przyjaciół.

Typowe zachowania:

• silna reakcja na niesprawiedliwość („on oszukiwał!”),
• tworzenie podgrup, czasem wykluczanie („z tobą się nie bawimy”),
• bardziej świadome kłótnie, w których używa się argumentów, a nie tylko krzyku.

W tym wieku dziecko:

• może opanować zasady „czekania na swoją kolej” w większości sytuacji,
• jest w stanie świadomie dzielić się – także z myślą o innych („bo jemu będzie przykro”),
• może pracować w małych grupach nad wspólnym projektem.

Jeśli jednak:

• reakcje złości są ekstremalne przy każdym przegraniu czy czekaniu,
• dziecko stale unika grupy, woli być samo,
• konflikty często kończą się przemocą fizyczną lub poważnymi wyzwiskami,

to wyraźny sygnał, że potrzebuje dodatkowego wsparcia – od rodzica, wychowawcy, czasem psychologa.

Dopasowanie wymagań i języka do wieku dziecka

Skuteczna nauka współpracy, dzielenia się i czekania na swoją kolej wymaga dopasowania komunikatów do wieku dziecka:

• 2–3 lata: krótkie zdania, dużo gestów, pokazywanie na żywo. „Teraz Jaś. Potem ty”. „Czekamy i liczymy: raz, dwa, trzy”.
• 4–6 lat: proste wyjaśnienia, dlaczego coś robimy. „Każdy będzie miał kolej. Jak skończysz, oddasz koledze”.
• 7–10 lat: rozmowy o zasadach, wspólne ich ustalanie. „Jaką zasadę wprowadzimy, żeby każdy mógł spróbować?”.

Zbyt wysokie wymagania (np. oczekiwanie od trzylatka, że spokojnie poczeka 10 minut w kolejce) generują frustrację i konflikty. Zbyt niskie (np. pozwalanie ośmiolatkowi na ciągłe przerywanie innym) utrudniają rozwój.

Fundamenty: poczucie bezpieczeństwa, regulacja emocji i rola dorosłego

Dziecko przeciążone emocjonalnie nie będzie współpracować

Współpraca, dzielenie się i czekanie na swoją kolej wymagają samokontroli. A samokontrola jest możliwa tylko wtedy, gdy układ nerwowy dziecka nie jest przeciążony. Gdy dziecko jest:

• zmęczone,
• głodne,
• zestresowane (np. zmianą miejsca, hałasem, konfliktem w domu),
• przebodźcowane (nadmiar hałasu, ekranów, ludzi),

jego mózg przełącza się w tryb „przetrwania”: będzie walczyć, uciekać albo zastygać. Oczekiwanie w takiej chwili współpracy i spokojnego czekania na kolej jest często nierealne.

Dlatego pierwszym krokiem nie jest mówienie: „podziel się”, „uspokój się”, lecz:

• zadbanie o podstawowe potrzeby (sen, jedzenie, przerwy w bodźcach),
• zapewnienie spokojnego, przewidywalnego otoczenia,
• wsparcie emocjonalne – bliskość, spokojny ton, nazwanie tego, co się dzieje.

Dorosły jako „rama” dla grupy

Dzieci w grupie czytają emocje dorosłego. Jeśli dorośli są:

• chaotyczni, nerwowi, krzyczą,
• zmieniają zasady w zależności od humoru,
• ignorują konflikty lub reagują bardzo surowo,

grupa będzie działać podobnie: napięcie, niepewność, walka o uwagę i „siłę”.

Dorosły może stać się dla dzieci stabilną ramą, jeśli:

• jasno komunikuje zasady i konsekwencje,
• sam respektuje ustalone reguły,
• reaguje spokojnie i możliwie przewidywalnie, także w trudnych sytuacjach.

„Rama” nie oznacza sztywności. Chodzi raczej o czytelne granice: dzieci wiedzą, co jest ok, a co nie, komu można zgłosić problem i co się wtedy wydarzy. Jeśli podczas zabawy w grupie regularnie powtarza się ten sam schemat („zatrzymujemy zabawę, kiedy ktoś kogoś uderzy, słuchamy obu stron, szukamy rozwiązania”), dzieci zaczynają same się do niego odwoływać. Z czasem zamiast „proszę pani, on mi zabrał” pojawia się: „oddaj, potem twoja kolej”.

W praktyce pomocne są krótkie rytuały i stałe komunikaty. Przed wspólną zabawą: „Przypomnijmy zasady: nie wyrywamy zabawek, mówimy, kiedy chcemy swoją kolej, dorosły pomaga, gdy jest trudno”. Po konflikcie: „Stop, odkładamy klocki, najpierw słuchamy Janka, potem Zuzi”. Dzieci uczą się, że w napięciu jest procedura, a nie chaos. To obniża poziom stresu i ułatwia samokontrolę.

Warto też wyraźnie pokazywać, że emocje są ok, a nie wszystkie zachowania są akceptowalne. Krótkie zdania działają tu najlepiej: „Możesz się złościć. Nie możesz bić”, „Widzę, że jest ci trudno czekać. Pomogę ci policzyć do dziesięciu”. Dziecko słyszy, że nie jest „złe”, tylko przeżywa trudność. To zmniejsza opór i otwiera drogę do współpracy.

Kiedy dorosły traktuje konflikty jako część nauki, a nie „problem, który trzeba szybko uciszyć”, grupa rozwija się społecznie dużo szybciej. Dzieci testują zasady, popełniają błędy, uczą się przepraszać i przyjmować odmowę. Właśnie w tych małych, codziennych sytuacjach – przy klockach, huśtawce, planszówce – rodzi się umiejętność współpracy, dzielenia się i czekania na swoją kolej, która będzie im potrzebna przez całe życie.

Współpraca w grupie – jak ją budować krok po kroku

Najpierw „razem obok”, dopiero potem „razem ze sobą”

Dziecko nie wskakuje od razu w złożone projekty grupowe. Najpierw uczy się po prostu być obok innych, a dopiero później – działać z innymi. Dorosły może ten proces świadomie stopniować.

Korzystne etapy:

• Wspólna przestrzeń – dwoje lub troje dzieci bawi się podobnymi rzeczami w jednym miejscu (np. wszystkie przy klockach), ale każde „po swojemu”. Dorosły tylko jest blisko, nazywa, co się dzieje: „Tu budujesz wieżę, tu garaż, tu domek”.
• Wspólny materiał, różne cele – dzieci korzystają z tej samej puli rzeczy (np. wspólny kosz klocków), ale tworzą własne budowle. Delikatnie pojawia się konieczność uzgadniania: „Potrzebuję czerwony klocek, pożyczysz?”.
• Wspólny cel, podzielone zadania – jedno buduje parking, drugie drogę, trzecie most. Powstaje całość, ale każdy ma swoją część odpowiedzialności.

Gdy przeskoczymy etap „razem obok” i od razu oczekujemy pełnej współpracy, rośnie napięcie i konflikty. Lepiej kilka razy zorganizować krótką, prostą aktywność obok siebie niż jedno skomplikowane zadanie, które skończy się płaczem.

Prosty scenariusz wspólnej zabawy

Współpracę łatwiej ćwiczyć, gdy dorosły ma w głowie jasny, krótki scenariusz. Może wyglądać tak:

1. Start – zaproszenie: „Zbudujemy jedno wspólne miasto. Każdy wybiera, co w nim zrobi”.
2. Podział ról – dorosły podsuwia proste propozycje: „Ty droga, ty domy, ty park”. Dzieci mogą coś zmienić.
3. Przypomnienie zasad – „Klocki są wspólne, prosimy o klocek, nie wyrywamy z rąk, mówimy, jeśli coś przeszkadza”.
4. Towarzyszenie – dorosły krąży, pomaga w komunikacji: „Powiedz: potrzebuję tego klocka, pożyczysz?”, zatrzymuje rękę, gdy ktoś sięga, by wyrwać.
5. Zamknięcie – krótkie podsumowanie: „Co nam się udało razem zrobić? Co było trudne?”. Bez oceniania dzieci, raczej opis faktów.

Ten powtarzalny schemat daje dzieciom poczucie przewidywalności. Po kilku takich zabawach same wiedzą, że przed startem ustalamy, kto co robi, a na końcu oglądamy efekt.

Jak mówić, żeby uruchomić współpracę, a nie rywalizację

Sposób mówienia dorosłego może przypadkowo nasilać rywalizację. Drobne zmiany w komunikatach robią dużą różnicę.

Kiedy chcesz wzmocnić współpracę, pomagają takie zdania:

• zamiast „Kto pierwszy skończy?” – „Zobaczmy, czy damy radę skończyć razem do końca piosenki”,
• zamiast „Kto lepiej ułoży?” – „Każdy robi swoją część, na końcu łączymy”,
• zamiast „Nie kłóćcie się” – „Zatrzymujemy ręce, mówimy słowami, po kolei”.

Wspierające są również krótkie opisy współpracy zamiast pochwał porównawczych:

• „Zobacz, ale zrobiliście to razem – twoje mosty i jego droga pasują do siebie”
• „Pomogłeś mu, gdy nie wiedział, gdzie to położyć. Dzięki temu szybciej skończyliście”

Dziecko zaczyna widzieć sens działania „z kimś”, a nie „przeciw komuś”.

Małe zadania grupowe na co dzień

Nie trzeba czekać na „specjalne zajęcia”. Współpracę można trenować przy zwykłych czynnościach.

Kilka prostych przykładów:

• Porządki jako zadanie zespołowe – „Ty zbierasz klocki, ty pluszaki, ty książki. Spotykamy się, jak będzie gotowe”. Na końcu: „Udało się, pokój wygląda inaczej dzięki waszej pracy”.
• Przygotowanie posiłku – jedno dziecko myje warzywa, drugie układa talerze, trzecie roznosi sztućce. Dorosły na bieżąco pokazuje współzależność: „Jak ty skończysz talerze, on będzie mógł położyć na nich kanapki”.
• Tor przeszkód – dzieci wspólnie ustawiają elementy: jedno układa poduszki, inne krzesła, jeszcze inne taśmą wyznacza linię startu. Każde dziecko coś wnosi, nikt „nie rządzi całością”.

Przy takich aktywnościach konflikty i tak się pojawią. Rolą dorosłego jest nie tyle ich „gasić”, co przekładać na język współpracy: „Oboje chcecie układać poduszki. Jak możemy to zrobić, żeby każdy miał swoją część?”.

Co robić, gdy w grupie dominuje jedno dziecko

W każdej grupie szybko wyłania się dziecko, które częściej decyduje. Nie trzeba z tym od razu walczyć, ale warto nadać temu bezpieczne ramy.

Pomagają tu trzy kroki:

1. Uznanie potrzeby – „Widzę, że lubisz pomysłami kierować zabawą”. Dziecko czuje się zauważone, nie musi „wyrywać” władzy.
2. Ograniczenie monopolu – „Dziś ty wybierasz zabawę, jutro ktoś inny”. Lub: „W tej zabawie każdy decyduje o swojej części”.
3. Przekierowanie na rolę pomocnika – „Skoro dobrze wymyślasz zasady, pomożesz mi wysłuchać pomysłów innych i je zapisać?”.

Pozostałym dzieciom dorosły może dawać przestrzeń na wypowiedzenie się, zadając pytania wprost do nich, a nie tylko do dominującego dziecka: „A ty, Olu, co chciałabyś dodać do tej zabawy?”.

Dzielenie się – co można, a czego nie da się „wymusić”

Dlaczego dziecko nie chce się dzielić?

Odmowa dzielenia się często jest od razu oceniana jako „egoizm”. Tymczasem u małych dzieci to zwykle rozwojowa potrzeba, a nie zła wola.

Najczęstsze powody:

• Lęk przed utratą – dziecko nie wierzy, że zabawka wróci. Zwłaszcza jeśli wcześniej często „pożyczone” rzeczy znikały albo wracały zniszczone.
• Silne przywiązanie – są rzeczy „specjalne”: ukochane auto, maskotka do spania, prezent od babci. Dla dorosłego to tylko przedmiot, dla dziecka – coś bardzo osobistego.
• Niedojrzałość do myślenia z perspektywy innych – dwulatek czy trzylatek dopiero uczy się rozumieć, że inni też „czują” i „chcą”. Potrzebuje czasu, aby dzielenie było choć częściowo świadomym wyborem.
• Doświadczenie przymusu – gdy wcześniej wielokrotnie słyszało „daj, nie bądź samolubny!”, może reagować większym oporem.

Zanim dorosły zareaguje, dobrze zadać sobie w myślach pytanie: „Czy dziecko nie chce się dzielić, czy jeszcze nie potrafi?”. Odpowiedź często zmienia sposób działania.

„Specjalne rzeczy” i „rzeczy do wspólnej zabawy”

Dzieciom łatwiej dzielić się, gdy mają jasne rozróżnienie:

• rzeczy osobiste – z których nie muszą korzystać inni,
• rzeczy wspólne – przeznaczone do zabawy w grupie.

Można to wprowadzić prostym komunikatem:

• „Maskotka do spania jest twoja, nie musisz jej pożyczać. Duże klocki, gry i piłki są do wspólnej zabawy”.

W domu pomaga np. pudełko z zabawkami „na wizytę gości” i półka z rzeczami „osobistymi”. W przedszkolu – kosz z rzeczami grupowymi i jasna zasada, że przyniesione z domu skarby mogą:

• albo zostać w plecaku (gdy dziecko nie chce się dzielić),
• albo wejść do strefy wspólnej – wtedy każdy ma do nich dostęp.

Daje to dziecku poczucie wpływu. Wie, że są przedmioty, których nie musi oddawać, więc łatwiej mu pożyczyć te, które są „neutralne”.

Dzielenie się to nie to samo co oddanie na zawsze

Dziecko często słyszy „podziel się”, ale w jego głowie oznacza to: „stracę coś na zawsze”. Dorosły może ten lęk rozbroić, używając innego języka.

Zamiast ogólnego „podziel się”:

• „Pożyczysz mu na dwie minuty, a potem zabawka wróci do ciebie”
• „Teraz jego kolej, później znowu twoja. Ja przypilnuję”
• „Możesz się zamienić na chwilę i potem odmienicie z powrotem”

Pomaga też fizyczny „licznik”: klepsydra, timer w telefonie, liczenie na głos. Dziecko widzi, że to konkretny czas, a nie dziwne „kiedyś”.

Kiedy nie naciskać na dzielenie się

Są sytuacje, w których presja na dzielenie się zwyczajnie nie pomoże, a może wręcz podkopać zaufanie.

Lepiej odpuścić „lekcję dzielenia” gdy:

• dziecko jest świeżo po trudnym wydarzeniu (przedszkole, szczepienie, kłótnia w domu) i widać, że jest na granicy wytrzymałości,
• chodzi o wyjątkowo ważną rzecz (przytulanka do spania, pamiątka po kimś bliskim),
• druga strona zachowuje się agresywnie (wyrywanie zabawek, wyzwiska) – najpierw trzeba zadbać o bezpieczeństwo, dopiero potem o „naukę dzielenia się”.

W takiej sytuacji dorosły może stanąć po stronie granic dziecka, a jednocześnie wspierać drugie dziecko emocjonalnie:

• „Nie, nie będziemy mu tego zabierać. Widzę, że też bardzo chcesz. Chodź, poszukamy czegoś, czym możesz się pobawić, dopóki on skończy”

Dziecko uczy się wtedy dwóch rzeczy jednocześnie: jego rzeczy są chronione oraz czyjś smutek z powodu odmowy może zostać zaopiekowany.

Trening proszenia, a nie wyrywania

Dzielenie się nie polega tylko na tym, że jedno dziecko „ma dać”. Potrzebna jest też druga umiejętność: proszenie w sposób akceptowalny.

Dorosły może ćwiczyć z dziećmi proste schematy:

• „Kiedy chcesz czyjąś rzecz, nie wyrywasz. Najpierw patrzysz na niego, potem mówisz: pożyczysz mi?”
• „Jak nie chcesz pożyczyć, powiedz: jeszcze się bawię, dam ci potem. Nie popychamy, nie krzyczymy”

Sprawdza się odgrywanie scenek z użyciem pluszaków czy figurek. Dzieci mogą na głos mówić kwestie za misia czy lalkę: „Pożyczysz mi?”, „Jeszcze się bawię”. Potem łatwiej przenoszą to do prawdziwych sytuacji.

Jak reagować, gdy dziecko mówi „nie dam”

„Nie dam” to dobry moment na naukę granic i szacunku dla innych, a nie tylko na moralizowanie. Reakcja dorosłego może iść dwutorowo: uznanie prawa do odmowy i jednocześnie pomoc w znalezieniu rozwiązania.

Przykładowa sekwencja:

1. Uznanie: „Słyszę, że nie chcesz teraz pożyczyć tej zabawki”.
2. Doprecyzowanie: „Powiedz mu: jeszcze się bawię, dam ci potem”. Dorosły może powtórzyć to za dziecko.
3. Wsparcie drugiego dziecka: „Tobie jest przykro, bo też chciałeś. Możesz poczekać, a w tym czasie wybierz coś innego. Jak skończy, przyjdziemy zapytać jeszcze raz”.

Jeśli dziecko nigdy nie pożycza niczego i zawsze mówi „nie dam”, to sygnał, że trzeba przyjrzeć się głębiej: czy nie ma chronicznego poczucia braku (np. bardzo mało zabawek), czy nie doświadcza ciągłej rywalizacji z rodzeństwem, czy dorośli nie nadużywają jego zasobów („on ma, to daj młodszemu”).

Kiedy wprowadzać zasadę „wszyscy mają dostęp do wspólnych rzeczy”

W grupach (przedszkole, szkoła, świetlica) potrzebna jest jasna zasada dotycząca wspólnych przedmiotów. W przeciwnym razie kilka dzieci „zawłaszcza” atrakcyjne rzeczy, a reszta jest stale wykluczona.

Można wprowadzić prosty komunikat:

„Te zabawki są nasze wspólne. Każdy może z nich korzystać, ale po kolei. Jak ktoś skończy, odkłada je tutaj i wtedy może wziąć je następna osoba”. Dobrze, jeśli to nie jest jednorazowe hasło, tylko powtarzana reguła, wspierana przez dorosłego w konkretach: przypominanie o odkładaniu na miejsce, reagowanie, gdy ktoś „chowa” wspólne rzeczy tylko dla siebie.

Przydaje się także jasny sposób „kto teraz?”. Mogą to być:

• prosta lista kolejności zapisana na kartce,
• kamyki, patyczki lub kartoniki z imionami dzieci, które przekłada się, gdy kończy się kolej,
• zasada czasu – np. jedna klepsydra na najbardziej oblegane zabawki.

Gdy dziecko buntuje się przeciwko udostępnianiu wspólnych rzeczy, dorosły może odwołać się do ustalonej wcześniej reguły: „To są nasze grupowe klocki. Ty też możesz z nich korzystać, bo inni je udostępniają. Teraz twoja kolej, później innego dziecka”. Chodzi o spokojne przypominanie zasad, a nie o zawstydzanie („wszyscy umieją, tylko ty nie”).

Pomaga, jeśli dzieci biorą udział w tworzeniu tych zasad. Krótkie spotkanie „kręgu” raz na jakiś czas, pytania wprost: „Co robimy, gdy troje dzieci chce jedną zabawkę?”, „Jak poznamy, czyja teraz kolej?” – sprawiają, że reguły nie są „narzucone z góry”, tylko współtworzone. Wtedy rośnie szansa, że grupa będzie ich pilnować razem, a nie tylko „bo pani tak mówi”.

Umiejętności społeczne nie rodzą się z nakazów, tylko z setek małych, powtarzalnych sytuacji, w których dorosły jest blisko: nazywa to, co się dzieje, pomaga szukać rozwiązań, chroni granice wszystkich stron. Dzieci, które w takim klimacie uczą się współpracy, dzielenia się i czekania na swoją kolej, wchodzą w kolejne grupy – szkolne, rówieśnicze, sportowe – z dużo większym spokojem i zaufaniem do siebie oraz innych. To inwestycja, która pracuje przez całe dorosłe życie.

Uczenie czekania na swoją kolej – od krótkich chwil do dłuższych zadań

Czekanie na swoją kolej to dla mózgu dziecka wysiłek porównywalny z ćwiczeniami fizycznymi dla mięśni. Im młodsze dziecko, tym krótszy „dystans” jest w stanie wytrzymać. Zamiast wymagać od razu długiego czekania, lepiej stopniowo wydłużać czas i zaczynać od prostych sytuacji, w których dziecko widzi sens.

Od „zaraz” do „za chwilę” – małe kroki

Dla wielu dzieci „zaraz” to słowo bez treści. Pomagają konkretne, namacalne punkty odniesienia. Zamiast gołego: „poczekaj chwilę”, można użyć:

• „poczekasz, aż skończę ten telefon, potem przyjdę do ciebie”
• „poczekasz trzy klocki – jak ułożę trzeci, będę z tobą”
• „jak klepsydra się przesypie, będzie twoja kolej”

Dobrze, jeśli dorosły wraca do dziecka dokładnie wtedy, kiedy obiecał. To buduje zaufanie: „jak czekam, to naprawdę coś potem dostaję – uwagę, swoją kolej, pomoc”.

Czekanie w ruchu, a nie „jak posąg”

Małe dzieci nie są w stanie siedzieć bez ruchu i „czekać spokojnie”, zwłaszcza w grupie. Zamiast oczekiwać nierealnego zachowania, można zaplanować czekanie aktywne.

Przydają się takie rozwiązania:

• koszyk „zajmowaczy” – kilka prostych przedmiotów (antystresowe piłki, miękkie kostki, kartki i kredki) dostępnych tylko wtedy, gdy dziecko czeka na swoją kolej,
• proste zadania „na bok” – układanie 3–4 klocków, dopasowywanie kart, segregowanie guzików kolorami,
• mikro-zadania ruchowe – „poczekasz, robiąc 5 podskoków w kółku”, „masz zadanie: przynieść z półki trzy czerwone przedmioty, a potem wracamy do kolejki”.

Nie chodzi o „nagrodę za czekanie”, tylko o to, by czas nie był pusty. Dziecku łatwiej wytrzymać napięcie, gdy jednocześnie coś robi.

Jasne zasady kolejności – żeby nie było „bo pani tak powiedziała”

Gdy dziecko nie wie, według czego ustalana jest kolej, rośnie poczucie niesprawiedliwości. Dlatego warto mieć czytelny system, zwłaszcza w grupie.

Sprawdzają się proste mechanizmy:

• kolejka z imionami – kartoniki z imionami lub zdjęciami dzieci, przekładane po skończonej kolejce,
• kolejka w kręgu – każdy wie, że po Ani jest Bartek, po Bartku Celina itd.,
• kolejka losowa – patyczki z imionami, losowane z kubka. Dzieci widzą, że nie decyduje humor dorosłego.

Dobrze, jeśli dorosły głośno komentuje, co się dzieje:

• „Dzisiaj zaczyna ten, kto wczoraj był ostatni”
• „Patyczki z imionami decydują o kolejności. Wylosowałam: najpierw Ola, potem Tomek”

Dziecko uczy się wtedy, że kolejność to nie „łaska dorosłego”, tylko reguła. Łatwiej przyjmuje decyzję, nawet jeśli tym razem jest na końcu.

Jak wspierać dziecko, które bardzo przeżywa bycie „ostatnim”

Niektóre dzieci wyjątkowo mocno reagują, gdy wypadają w kolejce na końcu. Krzyk, rzucanie się na podłogę, odmowa udziału to często sygnał bezradności, a nie „złośliwości”.

Dorosły może wtedy:

• nazwać emocje: „Jesteś wściekły, że dziś jesteś ostatni. Chciałbyś być pierwszy”,
• dać mały wybór w innych sprawach: „Dziś jesteś ostatni w kolejce, ale możesz wybrać, jaką piłką zaczniemy zabawę”,
• pokazać perspektywę czasu: „Dziś ostatni, jutro zaczynamy od ciebie”.

Ważne, żeby nie przekupywać („jak przestaniesz płakać, to dam ci pierwsze miejsce”), bo wtedy dziecko uczy się, że silny wybuch emocji zmienia zasady. Lepiej utrzymać regułę, a jednocześnie być blisko z emocjami.

Konflikty w grupie – jak wspierać zamiast wyręczać

Współpraca, dzielenie się i czekanie na swoją kolej najpełniej uczą się w praktyce, czyli w konfliktach. Zamiast je za dzieci „rozwiązywać”, dorosły może być mediatorem, który pomaga zbudować rozwiązanie krok po kroku.

Model „stop – opowiedz – poszukaj”

Prosty schemat, który można wielokrotnie powtarzać, aż stanie się dla dzieci znajomy:

1. Stop – zatrzymanie działań, rozdzielenie dzieci (jeśli jest szarpanina, popychanie), zapewnienie bezpieczeństwa.
2. Opowiedz – każde dziecko po kolei mówi, co się stało, dorosły tłumaczy, jeśli trzeba.
3. Poszukaj – wspólne szukanie rozwiązania, z pytaniami pomocniczymi.

Przykład:

• „Stop, zatrzymujemy ręce, nikt nikogo nie popycha”.
• „Ty powiedz pierwszy: co się wydarzyło? Teraz ty: jak ty to widzisz?”
• „Czego teraz potrzebuje każde z was? Jak możemy to zrobić, żeby było w miarę dobrze dla obu stron?”

Początkowo dorosły podpowiada gotowe rozwiązania („albo zamiana po klepsydrze, albo dwie kolejki po kolei”), ale z czasem może się coraz częściej pytać: „Jakie macie pomysły?”.

Język „ja” zamiast etykietek

W emocjach dorośli często mówią: „Nie bądź samolubny”, „Znowu się bijecie”, „On jest starszy, powinien ustąpić”. Te komunikaty uczą dzieci głównie wstydu i niejasnego poczucia winy. Zamiast tego przydaje się konkretny opis zachowania.

Przykłady zamiany:

• zamiast „jesteś niedobry”,: „pchnąłeś go, to było niebezpieczne”,
• zamiast „zawsze wszystko zabierasz”,: „wziąłeś mu zabawkę z ręki, kiedy się bawił”,
• zamiast „bądź grzeczny”,: „poczekaj, aż skończy, wtedy będzie twoja kolej”.

Dziecko dostaje jasny komunikat, które zachowanie jest ok, a które nie – bez przyklejania łatki do jego osoby. To ułatwia zmianę, bo nie musi „bronić się” przed oceną.

Kiedy wejść zdecydowanie, a kiedy stać z boku

Nie każdy konflikt wymaga interwencji dorosłego. Jeśli dzieci:

• nie używają przemocy fizycznej,
• nie poniżają się ani nie wyzywają,
• wydaje się, że negocjują, choć głośno,

można na chwilę się wycofać, zostając „w tle”. Wystarczy być w zasięgu wzroku i słuchu. Dzieci potrzebują okazji, by same sprawdziły, że potrafią dojść do porozumienia.

Zdecydowane wejście jest potrzebne, gdy:

• pojawia się przemoc fizyczna (bicie, kopanie, rzucanie przedmiotami),
• jedno dziecko jest wyraźnie słabsze i bezradne, a drugie „przyciska”,
• spór trwa długo i widać, że dzieci się zapętlają, wracając w kółko do tych samych argumentów.

Interwencja nie musi od razu oznaczać „wydania wyroku”, kto ma rację. Czasem wystarczy zatrzymać sytuację i nazwać ją: „Teraz jest za dużo krzyku, nie słyszycie się. Pomogę wam, żeby każdy mógł powiedzieć po kolei”.

Jak wspierać dzieci o różnych temperamentach w grupie

Nie wszystkie dzieci uczą się współpracy, dzielenia się i czekania na swoją kolej w tym samym tempie. Ekstrawertyk szybciej „wchodzi w akcję”, introwertyk częściej obserwuje z boku. Dziecko impulsywne potrzebuje więcej wsparcia przy hamowaniu reakcji, ostrożne – przy wchodzeniu w kontakt.

Dzieci bardzo energiczne i impulsywne

Takie dzieci zwykle chcą „już, teraz, natychmiast”. Silnie przeżywają frustrację, gdy muszą poczekać lub coś oddać.

Pomagają im:

• jasne, krótkie komunikaty – „stop – ręce w dół”, „teraz jego kolej”, „twoja kolej po klepsydrze”,
• ustalone sygnały – gest ręki, słowo-klucz („pauza!”), które mózg zaczyna kojarzyć ze zwolnieniem tempa,
• chłodzenie emocji ruchem – zamiast „uspokój się natychmiast”,: „widzę, że się nakręciłeś, zrób 10 podskoków przy ścianie i wracamy”.

Dobrze działa łączenie zasad z ruchem: „Jak chcesz wejść do zabawy, dotknij go lekko w ramię i powiedz: mogę z wami?”. Dziecko ma konkretną sekwencję do przećwiczenia.

Dzieci ciche, wycofane, łatwo ustępujące

Takie dzieci często „oddają” swoje zabawki, pierwszeństwo czy miejsce w kolejce, byle tylko uniknąć konfliktu. Z zewnątrz wyglądają na „idealnie współpracujące”, ale wewnątrz mogą mieć poczucie, że ich potrzeby się nie liczą.

Dorosły może:

• zachęcać do wyrażania zdania: „Co ty o tym myślisz?”, „A jak ty byś chciał?”,
• pomagać w stawianiu granic: „Możesz powiedzieć: nie chcę teraz, bawię się tym”,
• wchodzić wtedy, gdy widać, że dziecko regularnie zostaje „zepchnięte” z kolejki czy zabawy.

Czasem potrzeba małego „parasola” ze strony dorosłego: „Teraz jest kolej Kuby. Wcześniej dwa razy odsunęliście go na koniec, dziś pilnuję, żeby mógł być pierwszy”. Dziecko dostaje sygnał, że ktoś stoi po stronie jego prawa do miejsca w grupie.

Dzieci bardzo wrażliwe na niesprawiedliwość

Są dzieci, które dokładnie liczą: kto ile razy był pierwszy, kto ile minut miał zabawkę, kto dostał większy kawałek ciasta. Dla dorosłych bywa to męczące, ale ta wrażliwość może być też zasobem – podstawą silnego poczucia sprawiedliwości.

Zamiast zbywać je tekstem: „przestań już tak liczyć”, można:

• uznać perspektywę: „Widzę, że dla ciebie ważne jest, żeby było po równo”,
• włączyć dziecko w pilnowanie zasad: „Pomożesz mi, żeby każdy miał swoją kolej?”,
• pokazać, że czasem „sprawiedliwie” znaczy „zgodnie z potrzebami”, nie „po równo”: „On jest młodszy i szybciej się męczy, dlatego dostał pierwszą kolejkę. Ty jesteś starsza i możesz chwilę dłużej poczekać – i wiem, że potrafisz”.

Ważne, żeby nie robić z wrażliwości na zasady żartu („ale jesteś policjantka od sprawiedliwości!”) – lepiej pokazać, jak można ją wykorzystać dla dobra grupy.

Proste rytuały i zabawy, które codziennie trenują umiejętności społeczne

Zamiast szukać „wielkich ćwiczeń wychowawczych”, łatwiej wpleść naukę współpracy, dzielenia się i czekania na swoją kolej w drobne, powtarzalne rytuały. To buduje nawyk, a nie jednorazowy „efekt”.

Wspólne początki i zakończenia dnia w grupie

Krótki krąg na start i koniec dnia może być miejscem treningu wielu umiejętności naraz.

Przykładowe elementy:

• powitanie po kolei – np. piłeczka, którą podaje się z rąk do rąk, każde dziecko mówi swoje imię lub krótkie zdanie; trenuje czekanie na swoją kolej i zauważanie innych,
• mini-runda „co dziś robiliśmy razem” – dwójka lub trójka dzieci opisuje jedną sytuację współpracy,
• „dyżurni dnia” – dzieci mają konkretne zadania (rozdawanie kartek, pomoc przy przekąsce), uczą się dzielić obowiązkami i czekać na swoją kolej w byciu „ważnym”.

Gry i zabawy z prostą kolejnością

Klasyczne gry planszowe czy ruchowe to gotowy trening czekania i współpracy, jeśli dorosły wprowadza jasne reguły i pilnuje ich wykonywania.

Przykładowe aktywności:

• gry z kostką – „rzuca tylko jedna osoba naraz, potem przekazujemy kostkę dalej”,
• „gorące krzesła” w spokojniejszej wersji – podawanie przedmiotu po kręgu przy muzyce, zatrzymanie, krótka aktywność, znowu przekazywanie,
• zabawy ruchowe „po kolei” – tory przeszkód, skoki przez obręcze, rzuty do celu; dzieci ustawiają się w kolejce, każdy ma swój „start”, a dorosły wspiera tych, którzy wciskają się przed innych („stań za Olą, twoja kolej za chwilę”).

Przy takich zabawach dużo daje głośne nazywanie kolejności: „teraz Janek, potem Pola, potem Ada”. Młodszym dzieciom można pokazywać kolej za pomocą obrazków z ich zdjęciami ułożonymi w szeregu. Dzięki temu widzą, że ich miejsce jest „zabezpieczone”, więc łatwiej im poczekać.

Dobrze działa też mieszanie ról – czasem dorosły celowo wchodzi „nie w swoją kolej”, żeby dzieci mogły zauważyć i zareagować: „hej, teraz była nasza kolej”. To bezpieczny trening mówienia „stop” i stawiania granic również wobec osoby dorosłej, oczywiście w życzliwej atmosferze.

Codzienne sytuacje jako mini-trening

Najwięcej nauki dzieje się przy zwykłych czynnościach. Ubieranie, sprzątanie, posiłki, wyjście na plac zabaw – każda z tych sytuacji może stać się krótką lekcją współpracy.

Można:

• robić „zadania w parach” – jedna osoba trzyma worek, druga wrzuca klocki; zmiana ról po minucie,
• ustawiać „kolejki do zadań” – jedno dziecko sprząta stolik, kolejne podaje gąbkę, trzecie odkłada przybory,
• przy posiłku jasno pokazywać dzielenie się: „najpierw każdy dostaje po jednym naleśniku, potem dokładki dla chętnych”.

Dobrze, gdy dorosły na głos nazywa to, co już wychodzi: „zrobiliście to razem”, „podzieliliście się łyżkami”, „poczekałeś, aż skończył nalewać wodę”. Dziecko widzi, że jego wysiłek ma sens, a współpraca nie jest „niewidzialna”.

Najczęściej zadawane pytania (FAQ)

Jak rozwijać umiejętności społeczne u dziecka w wieku 2–3 lat?

U maluchów najważniejsze jest oswajanie z prostymi schematami: „najpierw ty – potem ja”, „teraz twoja kolej”. Sprawdzają się bardzo krótkie zabawy naprzemienne: turlanie piłki tam i z powrotem, podawanie klocka, zabawy w „a kuku”. Dziecko uczy się wtedy czekania, reagowania na drugą osobę i pierwszego „dzielenia się” przedmiotem.

W codziennych sytuacjach pomagają krótkie komunikaty: „teraz Ania, za chwilę ty”, „policzmy do trzech i zamieniamy się”. Nie chodzi o wymuszanie dzielenia się ulubioną zabawką, tylko o tworzenie powtarzalnych sytuacji, w których maluch doświadcza, że oddanie czegoś nie oznacza „stracę to na zawsze”.

Moje dziecko nie chce się dzielić zabawkami – czy to normalne?

Między 2. a 4. rokiem życia silne „to moje!” jest całkowicie typowe. Dziecko dopiero uczy się, że można coś komuś pożyczyć i że przedmiot do niego wróci. Nie ma jeszcze dojrzałego rozumienia dzielenia się, szczególnie tym, co jest dla niego bardzo ważne.

Zamiast zmuszać („masz oddać, bądź grzeczny”), lepiej wprowadzać jasne zasady: zabawki wspólne i zabawki „osobiste”, którymi nie trzeba się dzielić. Można też proponować zamiany („teraz kolega bawi się autem, potem ty”), a przy konflikcie spokojnie prowadzić dzieci: „najpierw pięć minut Kasi, potem pięć minut Janka”.

Jak nauczyć dziecko czekać na swoją kolej?

Na początku skracaj czas oczekiwania do minimum i sygnalizuj go w prosty sposób. Przy dwulatku wystarczy „poczekaj, policzymy do trzech” albo jedna prosta piosenka, po której następuje zmiana. Z czasem można wydłużać kolejkę i wprowadzać bardziej złożone gry z zasadami, np. proste planszówki czy układanie wieży z klocków na zmianę.

Dobrze działa stały schemat: zapowiedź („teraz kolej brata, potem twoja”), zaznaczenie zmiany („teraz ty”), konsekwencja w trzymaniu się tej zasady. Jeśli dziecko protestuje, nazwij emocje („widzę, że jesteś zły, że musisz poczekać”) i jednocześnie nie zmieniaj zasad, żeby nie uczyć, że krzyk wszystko przyspiesza.

„Grzeczne” czy społeczne – na co naprawdę zwracać uwagę?

Ciche, posłuszne dziecko nie zawsze ma dobre umiejętności społeczne. Prawdziwa dojrzałość to nie tylko „siedzi spokojnie”, ale też potrafi powiedzieć „nie”, bronić swoich granic bez bicia, prosić o pomoc, odmawiać rówieśnikom, gdy coś jest dla niego nie w porządku.

W codzienności bardziej niż „czy słucha poleceń bez dyskusji” liczy się, czy: umie poczekać chwilę na swoją kolej, potrafi choć czasem ustąpić w zabawie, jest w stanie przeprosić po konflikcie, umie zgłosić dorosłemu, że coś jest dla niego za trudne czy krzywdzące. To te sygnały pokazują, jak naprawdę rozwijają się umiejętności społeczne.

Jak temperament dziecka wpływa na jego funkcjonowanie w grupie?

Dzieci impulsywne będą częściej przerywać, przepychać się, wybuchać złością, gdy coś nie idzie po ich myśli. Potrzebują krótszych kolejek, jasnych, często przypominanych zasad oraz zadań z dużą ilością ruchu i współpracy. Zamiast etykiety „niegrzeczny” lepiej myśleć: „potrzebuje więcej ćwiczeń z hamowania się i czekania”.

Dzieci wycofane mają kłopot z inicjowaniem kontaktu, wypowiedzeniem „nie chcę”, wejściem w zabawę większej grupy. Pomaga: czas na oswojenie, mniejsze podgrupy, dorosły, który delikatnie „podstawia” okazje do krótkich interakcji („Może razem z Antkiem ułożycie ten kawałek puzzli?”). Temperament to punkt wyjścia do dobrania strategii, a nie wymówka, by nic nie zmieniać.

Kiedy martwić się o rozwój umiejętności społecznych u dziecka?

Niepokoić mogą skrajne reakcje, które długo się utrzymują mimo wsparcia dorosłych. Na przykład: dziecko w wieku 5–6 lat prawie zawsze reaguje agresją fizyczną na odmowę, kompletnie nie toleruje przegranej, nie umie funkcjonować w żadnej wspólnej zabawie z zasadami, albo większość czasu spędza z boku i unika kontaktu, choć zna grupę.

Sygnałem alarmowym jest także brak jakiejkolwiek poprawy po wielu powtarzanych próbach ćwiczeń (jasne zasady, rozmowy po konflikcie, proste gry naprzemienne). Wtedy warto skonsultować się ze specjalistą (psycholog dziecięcy, pedagog), który sprawdzi, czy za trudnościami nie stoi coś więcej niż „trudny charakter” czy „wieczne kłótnie w grupie”.

Jakie proste zabawy pomagają uczyć współpracy i dzielenia się?

W domu dobrze sprawdzają się: wspólne układanie dużych puzzli („ty szukasz rogów, ja środków”), budowanie jednego toru z klocków, zabawy w sklep, dom czy lekarza z wyraźnym podziałem ról. W takich aktywnościach można naturalnie wprowadzać kolejność, negocjowanie ról, proszenie i odmawianie.

Dobre są też gry z prostymi zasadami: memo, „Człowieku, nie irytuj się”, rzut do celu na zmianę. Ważniejsze od samej gry jest to, żeby dziecko przechodziło cały cykl: początek – czekanie na swoją kolej – radzenie sobie z wygraną i przegraną – krótkie omówienie po („co ci się podobało?”, „co było trudne?”).

Kluczowe Wnioski

• Umiejętności społeczne to konkretny zestaw zachowań: współpraca, dzielenie się, czekanie na swoją kolej, komunikacja, empatia i samokontrola – rozwijają się stopniowo między 2. a 10. rokiem życia, a nie „pojawiają się same”.
• Celem wychowania nie jest „grzeczne” (ciche i bezkrytycznie posłuszne) dziecko, ale dziecko, które umie stawiać granice, spokojnie mówi „nie”, negocjuje zasady i rozwiązuje konflikty bez przemocy.
• Umiejętności społeczne wymagają świadomego treningu: dziecko potrzebuje modelu w dorosłym, wielu powtórek w codziennych sytuacjach, jasnych zasad i krótkiej, szanującej korekty zamiast krzyku i zawstydzania.
• Sam kontakt z rówieśnikami nie wystarcza – tak jak przy nauce czytania czy jazdy na rowerze, potrzebne są konkretne wskazówki („powiedz: czy możesz mi pożyczyć?”), ćwiczenie i towarzyszenie dorosłego.
• Temperament (impulsywny lub wycofany) wpływa na to, z czym dziecko ma trudniej, ale nie zwalnia dorosłych z pracy nad umiejętnościami społecznymi; zadaniem dorosłego jest dobrać strategię do stylu dziecka, a nie „poddać się”, mówiąc, że „on już taki jest”.
• W pracy z dzieckiem impulsywnym kluczowe są krótsze kolejki, przerwy ruchowe i zadania z dużą ilością działania, a przy dziecku wycofanym – czas na oswojenie, mniejsze grupy i delikatne wprowadzanie do zabawy przez dorosłego.